W 2021 r. Instytut Ordo Iuris opracował poradnik dla kapelanów służby zdrowia pt. "W służbie chorym i potrzebującym". Zawarto w nim najważniejsze zasady posługi duszpasterskiej w służbie zdrowia w oparciu o polskie prawodawstwo, w tym podstawy konstytucyjne i oparcie w ustawach szczegółowych, uprawnienia pacjentów oraz Kościołów i związków wyznaniowych, a także obowiązki podmiotów leczniczych. Poniższe opracowanie opiera się w dużej mierze na tym poradniku.

Rola kapelana

Rola kapelana w szpitalu lub innej placówce służby zdrowia realizowana jest na wielu płaszczyznach. Kapelan z oczywistych względów nie może zastąpić lekarza czy pielęgniarki z drugiej strony, ale jego praca stanowi dopełnienie zadań wykonywanych przez personel medyczny. Członkowie zespołów leczniczych w swojej pracy muszą rozwiązywać bowiem nie tylko problemy medyczne, ale także duchowe, psychologiczne, egzystencjalne i społeczne swoich pacjentów oraz – czego często nie uświadamiają sobie osoby nieznające specyfiki pracy w ochronie zdrowia – także rodzin i najbliższego otoczenia pacjentów.

Konflikty, złe lub niedostateczne kontakty rodzinne, pretensje lub wyrzuty sumienia to elementy życia pacjenta, które zaczyna przepracowywać często w momencie „granicznym”, jaki stanowi choroba, zwłaszcza ciężka lub nieuleczalna. W takiej sytuacji duchowny staje się osobą najbardziej kompetentną do pomocy pacjentowi w wyżej wspomnianym zakresie.

Możliwość skorzystania z opieki duszpasterskiej przez osoby przebywające w szpitalu wynika przede wszystkim z wolności sumienia i religii, którą uznaje i gwarantuje Konstytucja RP i która uznawana jest za jedną z najważniejszych wolności człowieka. Art. 53 ust. 2 Konstytucji stanowi, że "[w]olność religii obejmuje wolność wyznawania lub przyjmowania religii według własnego wyboru oraz uzewnętrzniania indywidualnie lub z innymi, publicznie lub prywatnie, swojej religii przez uprawianie kultu, modlitwę, uczestniczenie w obrzędach, praktykowanie i nauczanie. Wolność religii obejmuje także posiadanie świątyń i innych miejsc kultu w zależności od potrzeb ludzi wierzących oraz prawo osób do korzystania z pomocy religijnej tam, gdzie się znajdują”.

Prawo do opieki duszpasterskiej jest tym z praw pacjenta, które wynika bezpośrednio z Konstytucji RP, a konkretnie z art. 53 ust. 2, potwierdzającego prawo każdego do korzystania z pomocy religijnej tam, gdzie się znajduje – w tym także w szpitalu. Konstytucyjnym obowiązkiem publicznych oraz niepublicznych podmiotów świadczących opiekę zdrowotną jest zapewnienie opieki duszpasterskiej każdemu pacjentowi, który wyraża taką wolę.

Regulacje ustawowe

Pacjent zawsze ma prawo do bezpośredniego kontaktu z duchownym swego wyznania, uczestnictwa w obrzędach religijnych organizowanych na terenie szpitala (w tym w kaplicy szpitalnej) czy przyjmowania sakramentów, a personel szpitala powinien zagwarantować pacjentowi możliwości realizacji tego prawa.

Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta w art. 36 wskazuje: „Pacjent przebywający w podmiocie leczniczym wykonującym działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne w rozumieniu przepisów o działalności leczniczej ma prawo do opieki duszpasterskiej”.

W sytuacji pogorszenia się stanu zdrowia lub zagrożenia życia podmiot leczniczy "jest obowiązany umożliwić pacjentowi kontakt z duchownym jego wyznania" (art. 37). Podmiot leczniczy ponosi koszty realizacji tychże praw pacjenta (art. 38).

Kodeks zawodowy pielęgniarki i położnej zgodnie z pkt. 6 części szczególnej stwierdza, że pielęgniarka lub położna umożliwia kontakt z duchownym na prośbę pacjenta lub jego rodziny, stwarzając w miarę możliwości odpowiednie ku temu warunki. Także art. 19 Kodeksu Etyki Lekarskiej potwierdza, że chory w trakcie leczenia ma prawo do korzystania z opieki rodziny lub przyjaciół, a także do kontaktów z duchownym.

W związku z tym każdy lekarz zachowujący standardy etyki zawodowej powinien respektować potrzebę chorego do kontaktu z osobą duchowną.

Prawo wykonywania praktyk religijnych

Także ustawy regulujące stosunek państwa do poszczególnych wspólnot religijnych potwierdzają prawo osób przebywających w podmiotach leczniczych do wykonywania praktyk religijnych i korzystania z posług religijnych. Bliźniacze przepisy znajdują się w szeregu tzw. ustaw wyznaniowych. Dla realizacji takiego uprawnienia władze szpitala zatrudniają kapelanów. W przypadku Kościoła katolickiego są oni kierowani do posługi przez właściwego biskupa diecezjalnego.

Zatrudnienie kapelana w szpitalu nie wyłącza możliwości pełnienia posługi na terenie szpitala także przez innego kapłana. Posługa duszpasterska innego kapłana niż zatrudnionego w szpitalu może być szczególnie ważna w okresie urlopu lub choroby kapelana.

Aby umożliwić udział zainteresowanych chorych i podopiecznych we Mszy św. i w innych zbiorowych praktykach religijnych na terenie szpitala, przeznacza się odpowiednie pomieszczenia na kaplice. W przypadku Kościoła katolickiego, zgodnie z kan. 1223 Kodeksu prawa kanonicznego, kaplica to "miejsce przeznaczone, za zezwoleniem ordynariusza, do sprawowania kultu Bożego, dla pożytku jakiejś wspólnoty lub grupy wiernych, którzy się w nim zbierają, do którego za zgodą kompetentnego przełożonego mogą przychodzić także inni wierni". W wyjątkowych wypadkach udostępnia się do tego celu inne pomieszczenia, które nie muszą wówczas spełniać wymogów opisanych w Kodeksie prawa kanonicznego.

Kontakt z duchownym - obowiązek szpitala

W sytuacji pogorszenia się stanu zdrowia pacjenta tak dalece, że powoduje ono odczucie zagrożenia życia, pacjent ma prawo, aby to szpital niezwłocznie zawiadomił duchownego wyznawanej przez pacjenta religii i umożliwił z nim kontakt. Uprawnienie pacjenta oznacza, że szpital ma obowiązek podjęcia aktywnych działań w celu umożliwienia choremu kontaktu z duchownym jego wyznania. W sytuacji zagrożenia życia obowiązek udzielenia takiego kontaktu musi być realizowany także np. w porze nocnej.

W związku z tym szpital ma prawo zadawać pacjentowi pytania o ewentualną potrzebę opieki duszpasterskiej, o ile zostaną zachowane warunki wymagane przez obowiązujące przepisy o ochronie danych osobowych. Pytanie takie to rodzaj dyspozycji na wypadek braku możliwości samodzielnego wyrażenia woli co do skorzystania z opieki duszpasterskiej.

• Jubileusz Wojska, Policji i Służb Bezpieczeństwa: w Watykanie 30 tys. uczestników ze 100 państw
• Już niedługo Jubileusz Artystów i Świata Kultury. Bogaty plan obchodów
• Kościół obchodzi dziś Światowy Dzień Chorego - historia obchodów
• Papieskie orędzie na Światowy Dzień Chorego mówi o godności osób chorych
• [wywiad] Abp Józef Kupny: Kościół będzie wołał do klasy politycznej o opamiętanie

Obowiązek informowania pacjentów o duchownych w szpitalu

Pacjent ma prawo do różnych informacji na temat posługi kapelanów w szpitalu, w którym przebywa. Informacje takie dotyczą: kapelanów, którzy pracują w szpitalu; sposobu kontaktu z nimi; miejsca i czasu, w którym można się z nimi spotkać; terminów i miejsc odprawiania nabożeństw, wreszcie sposobu dotarcia do miejsca sprawowania kultu.

Informacje te powinny być prezentowane w ogólnodostępnym miejscu (np. na tablicy ogłoszeń) oraz powinny być przekazywane przez personel medyczny pacjentom, którzy o to poproszą – ustnie lub w formie broszury. Jest to szczególnie ważne w przypadku pacjentów, którzy z powodu stanu zdrowia nie mogą zdobyć stosownych informacji inaczej niż w rozmowie z personelem. Jeżeli w szpitalu nie ma duchownego religii, którą pacjent wyznaje, to ma on prawo wiedzieć, kto będzie odpowiedzialny za umożliwienie mu kontaktu z duchownym jego wyznania.

Prawo pacjentów do opieki duszpasterskiej podkreślają też wewnętrzne regulaminy niektórych placówek służby zdrowia, zresztą najczęściej odwołujące się do wspomnianych przepisów ustawy o prawach pacjenta.

Centralny Kliniczny Szpital MSWiA w Warszawie w art. 15 Karty Praw i Obowiązków pacjenta stwierdza, że w kaplicy szpitalnej lub na oddziale, chorzy mają prawo do opieki duszpasterskiej sprawowanej przez kapelana szpitalnego wyznania rzymskokatolickiego.

Kaplica funkcjonuje na I piętrze szpitala. Nabożeństwa odbywają się w dni powszednie o godz. 16.30, w niedziele i święta o godz. 10.00. Jest możliwość kontaktu z kapelanem w niedziele i święta w godz. 9.30-13.00, a w pozostałe dni w godz. 15.00-21.00.

Zespół duszpasterski tworzą o. Zdzisław Gardocki SJ, o. Witold Sokołowski SJ, o. Mieczysław Sołowiej SJ - jezuici z pobliskiego Kolegium Ojców Jezuitów "Bobolanum" – oraz s. Lucyna Gąsior OSU. Kapelani są dostępni pod dyżurnym nr tel. komórkowego. Przy zgłoszeniu chorzy proszeni są o wyjaśnienie, o jaką posługę chodzi, na jakim oddziale, nr sali i nazwisko pacjenta.

Opieka duszpasterska innego wyznania niż rzymskokatolickiego jest możliwa, gdy pacjent poinformuje o tym pielęgniarkę lub zadzwoni pod numer konkretnej parafii lub wspólnoty wyznaniowej. W szpitalu MSWiA wskazane są numery dwóch parafii prawosławnych, jednej Kościoła ewangelicko-reformowanego, do Żydowskiej Gminy Wyznaniowej oraz Strażnicy Towarzystwa Biblijnego i Traktatowego.

Ordo Iuris, lk